12.
Năm thứ tư. Mùa thu năm 1966.
Sở Y tế huyện ra thông báo, sẽ tuyển chọn những bác sĩ ưu tú trong toàn huyện để gửi đến trường y ở tỉnh đi bồi dưỡng một năm.
Hơn năm mươi trạm y tế trong huyện, nhưng chỉ có ba suất tiến cử.
Thầy thuốc Hứa cầm tờ thông báo, đẩy cặp kính lão lên trán, nheo nheo con mắt còn nhìn được nhìn một hồi lâu.
"Quế Trân, con đi đi."
"Thế nhưng trạm y tế..."
"Ta vẫn chưa chếc cơ mà." Thầy càu nhàu: "Con đi vài tháng ta gánh được hết. Nếu không đi học nâng cao, cả đời con cũng chỉ làm bác sĩ chân đất, chỉ biết châm cứu với bốc thuốc, thì có gì triển vọng?"
Thầy nhét tờ thông báo vào tay tôi.
"Con khác với ta, con có thể đi xa hơn. Đừng như ta, cả đời cứ chôn chân ở cái khe núi này."
Tôi nắm chặt tờ thông báo, sống mũi bỗng cay xè.
"Thầy thuốc Hứa..."
"Đừng lề mề nữa." Thầy quay lưng đi, bóng lưng còng khẽ lay động trước tủ thuốc: "Đến tỉnh thì học hành cho đàng hoàng. Sau này thành tài rồi, về dạy lại cho ta cũng được."
---
Mùa đông năm 1966, tôi lên chuyến tàu đến tỉnh lỵ.
Đây là lần đầu tiên trong đời tôi được đi tàu hỏa.
Toa tàu chật cứng người, có những công nhân vác theo chăn màn, có những người phụ nữ ôm con nhỏ, có những cán bộ mặc áo Tôn Trung Sơn. Không khí sặc mùi mồ hôi, mùi thuốc lá và mùi vỏ quýt.
Tôi ngồi sát cửa sổ, nhìn cảnh vật bên ngoài biến chuyển từ núi rừng thành đồng bằng, từ ruộng đồng thành nhà máy, từ những ngôi nhà đất thấp lè tè thành những ống khói cao vút.
Tàu đi ngang qua một khu doanh trại quân đội.
Sau hàng rào kẽm gai là những dãy nhà chỉnh tề, trên sân tập, những người lính mặc quân phục đang chạy bộ.
Ánh mắt tôi dừng lại trên sắc xanh đó một giây, rồi lập tức rời đi.
Đến tỉnh thì đã là đêm khuya. Trường y có cử người ra đón.
Người ra đón là một nữ đồng chí trẻ, tóc ngắn, giọng nói trong trẻo: "Chị là Tống Quế Trân đến từ công xã Thanh Sơn phải không? Chào mừng chị! Tôi tên Đào Mẫn, là bạn cùng phòng của chị đấy."
Đào Mẫn kém tôi bốn tuổi. Là người thành phố, bố mẹ đều là công nhân. Cô ấy vốn là kiểm nghiệm viên tại một nhà máy dược phẩm quốc doanh, nhờ thành tích tốt nên được nhà máy tiến cử đi bồi dưỡng.
Cô ấy tính tình xởi lởi, nói nhanh và hay cười. Ngay tối đầu tiên, chúng tôi đã trò chuyện với nhau đến tận nửa đêm.
"Chị Quế Trân, chị một mình từ khe núi mà vươn lên được thế này sao? Thật đáng ngưỡng mộ. Em ở thành phố cái gì cũng có mà còn thấy học hành vất vả. Sao chị có thể vượt qua được thế?"
Tôi ngẫm nghĩ một chút.
"Có lẽ là vì, chị không còn đường lui."
Đào Mẫn im lặng một hồi.
"Chị, sau này chị muốn làm gì?"
Ngoài cửa sổ, thành phố tỉnh lỵ đèn điện sáng trưng, hoàn toàn khác hẳn với bầu trời đêm tối mịt mù ở trên núi.
Tôi nhìn những ánh đèn ấy, thốt ra một câu mà chính bản thân cũng thấy khó tin.
"Chị muốn làm một bác sĩ thực thụ. Không phải bác sĩ chân đất – mà là một bác sĩ đàng hoàng, có thể ngồi trong bệnh viện lớn để khám bệnh cho người ta."
Nói xong, chính tôi cũng sững sờ.
Lời này lớn lao quá. Lớn đến mức chính tôi còn cảm thấy như mình đang nằm mơ.
Thế nhưng Đào Mẫn không hề chê cười tôi.
Cô ấy trở mình, nói trong bóng tối: "Vậy thì chị cứ đi làm đi."
---
13
Một năm học ở trường vệ sinh tỉnh là khoảng thời gian tôi thấy mình sống sung túc, trọn vẹn nhất cuộc đời này.
Tôi được học bài bản các môn cơ bản của nội khoa, ngoại khoa, phụ sản và nhi khoa. Lại còn được học về vệ sinh công cộng, phòng chống dịch bệnh-những thứ mà trong sổ tay bác sĩ chân đất chỉ có vài trang giấy, ở đây lại được triển khai thành những cuốn giáo trình dày cộm.
Nền tảng kiến thức của tôi yếu hơn đa số mọi người trong lớp. Học sinh từ thành phố lên đều có bằng cấp ba, có người thậm chí từng học qua trường vệ sinh. Còn tôi chỉ có ba năm học trường tư thục và một lớp đào tạo bác sĩ chân đất mà thôi.
Nhưng kinh nghiệm lâm sàng của tôi lại nhiều hơn tất cả bọn họ.
Ba năm tự mình hành nghề trong hốc núi, các loại bệnh tôi từng gặp, các ca cấp cứu tôi từng xử lý đều nhiều hơn những gì họ đọc được trong sách vở.
Giáo sư Mạnh, người dạy môn phụ sản, lần đầu thấy tôi thực hành đã đập bàn ngay tại chỗ.
"Ai dạy cái thủ thuật đỡ đẻ này cho học viên này vậy?!"
Trợ giảng bên cạnh giật mình: "Là Tống Quế Trân, đến từ công xã Thanh Sơn ạ."
Giáo sư Mạnh nhìn chằm chằm tôi hồi lâu, rồi bỗng nhiên mỉm cười.
"Thủ thuật tốt lắm. Căn bản vững vàng, ứng biến linh hoạt. Cô đỡ đẻ cho bao nhiêu đứa trẻ ở trong núi rồi?"
"Bốn mươi bảy đứa ạ."
"Có lần nào xảy ra chuyện không?"
"Có một ca ngôi thai ngược, tôi xử lý chưa tốt nên đứa bé ra đời bị thiếu oxy, phải cấp cứu hơn mười phút mới khóc được. Sau đó đi tái khám thì không để lại di chứng gì. Nhưng tôi vẫn luôn ghi nhớ bài học đó ạ."
Giáo sư Mạnh gật đầu.
"Bốn mươi bảy ca. Thật đáng nể. Có những người tốt nghiệp trường vệ sinh năm năm trời còn chẳng đỡ đẻ nhiều bằng cô."
Bà giữ tôi lại làm trợ lý ngoài giờ cho mình.
Khi kỳ tu nghiệp sắp kết thúc, có một chuyện nằm ngoài dự đoán xảy ra.
Giáo sư Mạnh gọi tôi đến nói chuyện.
"Quế Trân này, cô có biết không, bệnh viện phụ sản tỉnh đang chuẩn bị thực hiện một dự án đào tạo vệ sinh phụ sản nông thôn. Họ đang cần một người có kinh nghiệm thực tế tại cơ sở để làm nòng cốt."
Bà nhìn tôi: "Tôi đã tiến cử cô."
Tôi ngẩn người.
"Dự án này do Sở Y tế tỉnh đứng đầu, mục tiêu là trong ba năm sẽ đào tạo một ngàn cô đỡ và nhân viên vệ sinh phụ sản nông thôn. Những kinh nghiệm mà cô có được trong núi chính là thứ dự án này cần nhất."
Bà ngập ngừng một chút.
"Cô không chỉ là một bác sĩ giỏi đâu Quế Trân ạ. Cô còn có thể đào tạo ra nhiều bác sĩ giỏi hơn nữa. Trong núi vẫn còn hàng trăm hàng nghìn người phụ nữ giống cô năm xưa, đứng ngoài phòng sinh mà không đợi được bác sĩ. Một mình cô cứu không xuể, nhưng cô có thể dạy ra một trăm, một nghìn người biết cứu người."
Tối hôm đó, tôi ngồi trên giường ký túc xá, ôm đầu gối suy nghĩ thật lâu.
Tôi nhớ về mẹ mình. Lúc sinh tôi, mẹ bị băng huyết mà cả thôn không có lấy một bác sĩ.
Tôi nhớ tới sản phụ khó đẻ ở công xã Thanh Sơn năm nào. Mẹ chồng cô ấy bảo "đứa lớn không giữ được thì thôi".
Tôi nhớ về bốn mươi bảy đứa trẻ đã ra đời từ đôi tay mình. Đứa nào cũng bình an.
Thế nhưng ở những nơi tôi không với tới thì sao? Những nơi mà núi non hiểm trở không thể băng qua được thì sao?
Một mình tôi, có thể đỡ được bao nhiêu đứa trẻ? Có thể cứu được bao nhiêu sản phụ?
Nhưng nếu tôi dạy cho một trăm người -
Vậy thì sẽ có một trăm người như tôi.
---
Ngày kết thúc khóa tu nghiệp, trường có tổ chức một buổi tuyên dương nhỏ.
Tôi đạt hạng nhất trong bài kiểm tra tốt nghiệp.
Giáo sư Mạnh đích thân trao chứng nhận cho tôi.
Bà đứng trên bục phát biểu một bài. Tôi ghi nhớ suốt cả cuộc đời.
"Đồng chí Tống Quế Trân, ngày đến là người có nền tảng yếu nhất, nhưng ngày đi lại là người có thành tích xuất sắc nhất. Bạn ấy đã dùng một năm để đi hết con đường mà người khác mất ba năm. Không phải vì bạn ấy thông minh hơn người, mà vì bạn ấy hiểu rõ hơn bất kỳ ai - tri thức chính là chỗ dựa duy nhất của mình."
"Tôi hy vọng mỗi sinh viên ngồi đây đều ghi nhớ - giá trị của một người không được định nghĩa bởi xuất thân, bởi hôn nhân hay bởi người chồng của mình. Mà nó do chính bản thân người đó định nghĩa."
Tiếng vỗ tay dưới khán đài vang dội cả hội trường.
Đào Mẫn ngồi ở hàng thứ hai, vỗ tay nhiệt tình nhất, trên mặt đầm đìa nước mắt.
Tôi đứng trên sân khấu, nâng niu tấm bằng chứng nhận trong tay, nhìn xuống những gương mặt trẻ trung và cả những người lớn tuổi bên dưới.
Tôi bỗng nhớ lại bốn năm trước, ngay trước cửa Hội Phụ nữ huyện, trong những ánh mắt dòm ngó kia, có loại ánh nhìn mà tôi đã quá đỗi quen thuộc--
"Đàn bà con gái, làm ầm ĩ cái gì chứ?"
Tôi cúi đầu nhìn tấm bằng trong tay.
Bây giờ, chẳng còn ai dám nói với tôi câu đó nữa.
---
14
Mùa xuân năm sáu bảy.
Triệu Trường Phong chuyển đi khoản tiền cuối cùng - một trăm bảy mươi tư đồng ba hào.
Bốn năm. Anh đã trả xong nợ.
Bốn năm. Đúng bằng khoảng thời gian Quế Trân từng đợi anh.
Đêm đó sau khi gửi tiền xong, anh ngồi trong ký túc xá, trước mặt trải sẵn một tờ giấy trắng.
Anh muốn viết một lá thư cho Quế Trân. Muốn báo cho cô biết, nợ đã trả xong.
Nhưng rồi sau đó thì sao?
Anh nhấc bút lên. Chỉ mới viết được hai chữ "Quế Trân" đã vội dừng lại.
Chiến hữu cũ là anh Chu bưng ca sắt bước vào, thấy anh cứ thẫn thờ nhìn tờ giấy trắng.
"Lại viết à? Đây là lá thứ mấy trong tháng này rồi?"
Triệu Trường Phong đẩy tờ giấy sang một bên.
"Đừng đùa tôi nữa."
Anh Chu thở dài, ngồi xuống đối diện anh.
"Trường Phong, tôi nói lời thật lòng với cậu. Tháng trước em trai cậu lên đơn vị thăm thân có kể - vợ cũ của cậu giờ đang học nâng cao ở tỉnh, học tốt lắm. Dự án gì đó của Bệnh viện Phụ sản tỉnh còn đích danh muốn cô ấy tham gia cơ."
Tay Triệu Trường Phong khựng lại.
"Cô ấy... ở trên tỉnh ư?"
"Cậu còn không biết à?" Anh Chu liếc nhìn anh một cái, "Người anh em, cô ấy giờ là người của cấp tỉnh rồi. Cho dù cậu có đuổi theo thì người ta cũng chưa chắc đã cần cậu nữa đâu. Buông bỏ đi thôi."
Triệu Trường Phong im lặng thật lâu.
"Tôi không phải muốn đuổi theo quay lại."
"Vậy cậu muốn gì?"
Anh nhìn hai chữ "Quế Trân" trên trang giấy.
"Tôi muốn... biết xem cô ấy có sống tốt hay không."
Anh Chu không nói gì nữa.
Anh ấy uống cạn nước trong ca, đứng dậy vỗ vai Triệu Trường Phong.
"Cô ấy sống tốt hơn cậu nhiều. Cứ yên tâm đi."
Triệu Trường Phong gấp lá thư lại, nhét dưới gối.
Xếp chồng lên những lá thư chưa từng được gửi đi trước đó.
Dưới chiếc gối ấy, đã tích được mười bảy tờ giấy chỉ viết đúng hai chữ "Quế Trân".
Tất cả đều chỉ vỏn vẹn hai chữ ấy mà thôi.
---
15
Sau khi kết thúc đợt học nâng cao, tôi không quay về công xã Thanh Sơn.
Không phải tôi không muốn về - bác sĩ Hứa có viết thư bảo sức khỏe ông vẫn chống chọi được, dặn tôi đừng vội.
Mà là vì Bệnh viện Phụ sản tỉnh đã chính thức gửi công văn điều động, muốn mượn tôi sang làm giáo viên nòng cốt cho dự án đào tạo y tế phụ nữ nông thôn của tỉnh.
Nhưng tôi đã từ chối.
Tôi đã bàn bạc kỹ lưỡng với giáo sư Mạnh. Cuối cùng đưa ra quyết định - trước tiên quay về bệnh viện huyện, bám sát thực tế, tích lũy thêm kinh nghiệm và các ca bệnh thực tế, rồi sau đó mới tính chuyện lên tỉnh cũng chưa muộn.
Giáo sư Mạnh nghe xong, trầm ngâm một lát rồi bảo: "Được. Cô suy nghĩ thấu đáo hơn đa số mọi người rồi đấy."
Sở Y tế huyện điều động tôi về khoa Phụ sản của bệnh viện huyện.
Biên chế chính thức.
Lương tháng ba mươi tám đồng năm hào.
Ngày nhận được quyết định điều động, tôi lật cuốn sổ cũ ra, mở đến trang cuối cùng có viết dòng chữ "Không dựa dẫm vào bất cứ ai".
Tôi viết thêm một dòng ở phía dưới:
Tháng mười năm 1967, tôi được điều về khoa Phụ sản bệnh viện huyện. Có biên chế chính thức.
Tôi khép cuốn sổ lại, rồi viết một dòng mới lên trang bìa:
"Chủ nhân của cuốn sổ này: Tống Quế Trân. Bác sĩ chân đất, bác sĩ bệnh viện huyện."
Không phải vợ của Triệu Trường Phong.
Không phải con dâu nhà họ Triệu.
Không phải vật phụ thuộc của bất kỳ ai.
Chỉ là Tống Quế Trân mà thôi.