· Ballade · Op.64: [Jetez-moi cela]
Đêm nay, tại Nhà hát Érard, chỉ với hai cây đàn dương cầm đã đủ để dấy lên sóng gió kinh thiên giữa lòng Paris.
Tất cả khán giả cầm chương trình biểu diễn trong tay, theo từng tiếng đàn vang lên đều không kìm được mà cúi đầu nhìn xuống, hết lần này đến lần khác lật xem cái tên được in trên đó.
Nghệ sĩ dương cầm người Hungary đã tỏa sáng rực rỡ trong ký ức người Paris suốt một thời gian dài, lần đầu tiên không còn là tâm điểm duy nhất của mọi ánh nhìn.
Dù trên thực tế, hắn vẫn chói mắt như thường lệ, thậm chí còn rực rỡ hơn cả thường ngày. Ánh sáng của hắn trên những phím đàn giống như mặt trời vậy.
Thế nhưng thiếu nữ xuất hiện bên cạnh người nhạc sĩ tóc vàng ấy lại khiến người ta không thể làm ngơ.
Dưới màn trình diễn tựa Apollo thống lĩnh vạn vật của Liszt, những nốt nhạc được cô diễn tấu từ dây đàn của mình vẫn tồn tại mạnh mẽ đến mức không thể bị che lấp.
Điều này thật quá kỳ diệu. Chưa từng có nữ nghệ sĩ dương cầm nào làm được như vậy. Có thể cùng Liszt rong chơi trên phím đàn, cùng hắn giải phóng âm nhạc.
Có lẽ Thượng Đế cuối cùng cũng nghe thấy lời cầu nguyện của họ. Đôi tai đã bị cây đàn của người Hungary chiều hư đến mức chai sạn vì quá quen thuộc với sự xuất sắc ấy nay rốt cuộc lại được nghe thấy một thanh âm mới mẻ.
Giống như ngày xưa khi Chopin vừa đặt chân đến Paris.
Không phải vì Liszt chưa đủ xuất sắc. Ngược lại, chính bởi hắn quá xuất sắc nên việc chờ đợi một thiên tài đủ sức sánh vai xuất hiện để kết thúc quãng thời gian vừa rực rỡ vừa nhàm chán này mới trở nên khó khăn đến thế.
Huống hồ người Ba Lan lại đặc biệt yêu thích những salon âm nhạc, số lần biểu diễn công khai ít đến mức còn chẳng bằng số ngày lễ trong một năm.
Aurora. Không có họ cũng chẳng sao, đối với những thiên thần xinh đẹp mang đến sự mới mẻ cho cuộc sống, khán giả luôn vô cùng rộng lượng.
Sau đêm nay, Paris nhất định sẽ ghi nhớ cái tên ấy.
...
So với những tràng pháo tay và tiếng huyên náo ngày càng mãnh liệt phía dưới, Chopin hoàn toàn không cảm thấy bất ngờ. Ngay từ lần đầu tiên lắng nghe tiếng đàn của Aurora, anh đã biết những nốt nhạc cô diễn tấu trên phím đàn đen trắng mê hoặc lòng người đến mức nào.
Điều Chopin quan tâm từ trước đến nay chưa bao giờ nông cạn như vậy. Trong mắt anh, việc Aurora được Paris đón nhận chỉ là chuyện sớm hay muộn.
Thứ anh luôn để tâm chỉ có những gì được cất giấu trong tiếng đàn của cô.
Trong khối lưu ly xanh biếc thuần khiết ấy, một màn sương chiều mông lung đang lan tỏa. Ánh mắt của người thanh niên xuyên qua hoa tươi và những lời tán dương, dừng lại trên bóng lưng thiếu nữ, rồi lại trôi đến một nơi còn xa xôi hơn nữa.
Danh sách tác phẩm của buổi hòa nhạc hẳn là được sắp xếp theo sở thích của Liszt. Nếu không, sẽ không thể có nhiều tác phẩm của Beethoven đến vậy xuất hiện trên chương trình biểu diễn tại một nhà hát ở nước Pháp.
Trong những lần gặp gỡ riêng tư, Chopin đã nghe người bạn thân của mình chơi Beethoven vô số lần. Dù sau khi tình bạn ngày càng sâu sắc, đối phương hiểu rõ thẩm mỹ và sở thích của anh nên không còn cố tình đưa tác phẩm của người thầy này vào các dịp giao tế nữa...
Nhưng điều đó không có nghĩa Chopin sẽ không lắng nghe, chỉ là anh thực sự không quá yêu thích mà thôi.
So với cú chấn động mà mười hai khúc Études của Liszt mang lại cho công chúng ở phần mở màn, điều Chopin chú ý hơn cả là bức tranh âm nhạc mà Aurora phác họa bằng tiếng đàn khi chơi Sonata dương cầm số 7 của Beethoven.
Anh trực tiếp bỏ qua phần mở đầu và kết thúc do người Hungary đảm nhận, trong đầu chỉ còn lại chương hai và chương ba của cô.
"Khắc họa trạng thái tâm lý của một con người đang chìm trong đau thương bằng những biến hóa tinh tế của ánh sáng và bóng tối." Điều đầu tiên hiện lên trong tâm trí Chopin khi nghe chương Adagio ấy lại là chính lời bình của Beethoven.
Những gam màu đen vỡ vụn bị dao vẽ ép mạnh lên mặt toan, để lại từng lớp xám đậm nhạt chồng chất. Nét bút thô ráp cào trên lớp sơn tạo thành vô số rãnh sâu nông, ghép lại thành một bức tranh hoang vu và ngột ngạt.
Nhưng cũng giống như việc phá hủy một bức tranh cát, chỉ cần khẽ vuốt bàn tay trên mặt khay, theo dòng cát chảy xuống, mọi thứ lập tức bị xóa sạch không còn dấu vết.
Sau một khoảng lặng ngắn ngủi, khúc Minuet mềm mại quét sạch hoàn toàn sự hoang lạnh được xây đắp từ cát bụi.
Màu xám âm u chuyển thành ánh sáng rực rỡ. Sự thay đổi màu sắc đột ngột ấy là thủ pháp quen thuộc của Beethoven. Cảm giác ngột ngạt và nặng nề của khoảnh khắc trước giờ đây hóa thành nhịp thở thư giãn, chậm rãi được giải tỏa trong tiếng đàn của thiếu nữ.
Nhưng Chopin lại không thể giải tỏa. Anh bất giác nhớ đến khúc Nocturne mà Aurora từng chơi, bản nhạc anh không hề thích vì mang theo hương vị băng tuyết lạnh buốt của Siberia.
Đôi mày đang giãn ra lại vô thức nhíu chặt. Người thanh niên không thể giống như một người nghe nhạc bình thường, chỉ đơn thuần thưởng thức sự chuyển đổi cảm xúc tuyệt diệu và màn trình diễn khiến người ta phải cúi đầu kính phục của cô. Anh không còn chú ý đến bản thân âm nhạc nữa, anh quan tâm đến sự thật ẩn sau những cảm xúc ấy.
Nếu không phải năng lực đồng cảm và mô phỏng vượt xa người thường, hoặc là trải nghiệm thực sự từng trải qua, có những điều sẽ không bao giờ có thể được kể lại chân thực qua đầu ngón tay.
Mọi người đều đang kinh ngạc trước ánh sáng khó khăn lắm mới xuất hiện ở chương ba. Thế nhưng Chopin lại không thể quên được Aurora của chương hai.
Anh đau lòng cho những tháng ngày cô từng không thể thở nổi.
Anh muốn ôm lấy cô, muốn dùng tiếng đàn của mình để tặng cho cô, dù chỉ là một vệt trăng nhàn nhạt.
Aurora mang trong mình một bí mật, và Chopin nguyện dùng cả đời để chờ đợi tư cách được lắng nghe bí mật ấy.
Khi người thanh niên hoàn hồn trở lại, buổi hòa nhạc đã gần đến hồi kết.
Sau khoảng nghỉ ngắn ngủi, từ cây đàn của thiếu nữ bất ngờ bay ra những chuỗi âm thanh mang phong vị Mozart.
Điều khiến anh kinh ngạc là người Hungary vốn luôn theo đuổi ánh hào quang và tâm điểm chú ý vậy mà lại nhường tác phẩm cuối cùng cho cô.
Khúc mở đầu và khúc kết thúc, một vòng khép kín hoàn mỹ được tạo nên bởi Aurora.
Vẫn là Beethoven.
Vẫn là Sonata.
Chỉ khác rằng lần này là Sonata số 21.
Cô không còn chỉ đảm nhận một phần của tác phẩm, toàn bộ sân khấu đều thuộc về cô. Chopin cuối cùng cũng thả lỏng những đường nét căng cứng trên gương mặt. Rốt cuộc anh đã nghe thấy thứ âm nhạc phù hợp nhất với linh hồn của Aurora, anh không còn bị trói buộc bởi quá khứ của cô nữa. Những bí mật, những bóng tối và những đau thương ấy đều nên thuộc về quá khứ, chỉ cần nhìn cô bước về phía tương lai rực rỡ và huy hoàng là đủ.
Aurora tuyệt đối không phải người sẽ chìm đắm trong tuyệt vọng và đau khổ. Cô kiên cường hơn bất kỳ ai, cũng tràn đầy sức sống hơn bất kỳ ai.
Người thanh niên cuối cùng cũng trở về với chính mình, lắng nghe sự chân thực trong tiếng đàn của thiếu nữ. Và anh càng lúc càng nhận ra rằng mọi thứ thuộc về cô đều không thể sao chép.
Giống như loại ớt Espelette từng khiến anh cay đến mức không chịu nổi, hương vị ấy khắc sâu trong ký ức đến nỗi cả đời này anh cũng không thể quên.
Trong tiếng đàn của cô, anh nghe thấy tiếng gió, nghe thấy lá cây lay động, nghe thấy những giọt sương sớm đọng trên đầu ngọn cỏ. Màu đen dần chuyển thành xám, rồi từ xanh thẫm biến thành sắc trắng của bụng cá nơi chân trời.
Khoảnh khắc ánh bình minh bùng nổ, cả thế giới đều bắt đầu rực sáng. Những tia sáng ấy chói lọi mà dịu dàng, là hơi ấm có thể với tay chạm tới, là cảm giác rằng — Chỉ cần anh tồn tại, em sẽ không còn đau thương nữa.
Liszt từng nhiều lần đùa rằng bản sonata này nên được gọi là "Waldstein", chỉ vì nó được đề tặng cho vị bá tước cùng tên. Nghĩ đến chương hai của tác phẩm, Chopin xưa nay chưa bao giờ thích đặt tiêu đề cho âm nhạc lần đầu tiên lại đồng tình đến vậy với cái tên "Bình minh".
"Ánh trăng" của Liszt từng được thế nhân ca ngợi là tuyệt diệu.
Còn "Bình minh" của Aurora, anh nguyện tôn nó thành độc nhất.
Anh không có cách nào để không yêu thích nó. Cô là Jutrzenka của anh, là thời khắc rạng đông của anh, là ánh ban mai, cũng là bình minh của anh. Cô tuyệt đối sẽ không bị giam cầm trong đêm dài vô tận, bởi bản thân cô chính là ánh sớm mai không bao giờ bị nhấn chìm.
Có lẽ anh không cần phải nghe hết buổi hòa nhạc đến tận nốt nhạc cuối cùng, anh còn vô số thời gian để chậm rãi lắng nghe từng khúc nhạc cô diễn tấu.
Còn hiện tại, điều anh muốn nhất là khi màn biểu diễn khép lại, ánh nhìn đầu tiên của cô sẽ là hướng về phía anh.
Chopin chỉnh lại chiếc mũ trên đầu. Vành mũ rộng che khuất đôi mắt sáng như bảo thạch của anh. Anh vội vàng đứng dậy, lặng lẽ rời khỏi chỗ ngồi. Mà toàn bộ cảnh tượng ấy đều lọt vào chiếc ống nhòm nhỏ trong tay một quý phu nhân ở phòng riêng đối diện.
*
Tấm màn nhung nặng nề từ từ hạ xuống trước mắt.
Aurora được Liszt lịch thiệp nắm tay, vẫn duy trì tư thế cúi chào. Dù bị ngăn cách bởi bức màn, cô vẫn nghe thấy những tràng pháo tay kéo dài không dứt trong khán phòng. Ký ức cuối cùng của cô về buổi hòa nhạc này dường như chỉ còn lại mặt sân khấu phủ kín những bó hoa bị ném lên.
Thiếu nữ khẽ nghiêng đầu, trong một nhịp hô hấp đã bắt gặp đôi mắt sáng rực đang mỉm cười của Liszt.
Màu lam xanh ấy sâu thẳm như hồ Geneva, những gợn sóng lấp lánh trong đó khiến người ta quên cả hô hấp.
Đã rất lâu rồi cô mới dốc hết tâm sức diễn tấu với cường độ cao như vậy. Lúc này, Aurora chỉ cảm thấy cơn mệt mỏi theo đầu ngón tay mà lan dần khắp cơ thể.
Cô nhắm mắt điều chỉnh hơi thở.
Nghe tiếng động bên ngoài thế này, e rằng cô còn phải nghe Liszt hoàn thành khúc encore mới được nghỉ ngơi.
"Aurora, tôi có linh cảm rằng... người khán giả mong đợi ở phần encore có lẽ không phải tôi đâu."
"..." Lời trêu chọc đầy giả vờ u sầu của Liszt khiến Aurora không nhịn được mà trợn trắng mắt. "Làm ơn đi, thưa ngài, đừng đùa kiểu đó nữa. Nếu biểu diễn thêm một lượt nữa thì tôi sẽ không còn thấy được mặt trời mọc vào ngày mai đâu!"
"Được rồi, được rồi. Vì để cứu lấy Aurora đáng yêu nhất, cứ yên tâm giao phần encore cho tôi... Ồ?"
Aurora nhìn theo ánh mắt có chút kinh ngạc của Liszt.
Nơi mép sân khấu, cô bất ngờ nhìn thấy Chopin đang vội vã bước tới. Cô khựng lại, quay đầu dùng ánh mắt chất vấn người bên cạnh. Đối phương chỉ khẽ lắc đầu, ngụ ý rằng chuyện này hoàn toàn không nằm trong kế hoạch từ trước.
Thiếu nữ chậm rãi xoay người. Người thanh niên đã lấp đầy trái tim cô đang đứng ngay dưới sân khấu.
Tiếng ồn ào bên ngoài tấm màn càng lúc càng lớn, encore không thể bị trì hoãn. Cô nên nói gì đó, nhưng lời đã lên đến môi lại không biết phải bắt đầu từ đâu.
Bỗng có một lực đẩy nhẹ nhàng đặt lên vai cô, đưa cô về phía Chopin.
Aurora nghiêng đầu nhìn lại. Điều duy nhất cô thấy là nụ cười rực rỡ như ánh mặt trời ban sớm của người Hungary.
"Tôi đã bảo với cô rằng chơi nhiều Liszt hơn là lựa chọn đúng đắn mà... Thôi nào, giờ thì đến nơi cô nên đến đi, Aurora."
"Vậy anh cũng nên viết thêm vài bản Liszt mới cho tôi chơi chứ... Cảm ơn anh, Franz. Ý tôi là... phần encore giao cho anh nhé."
Liszt phất tay với cô, ra hiệu cứ yên tâm.
Aurora bước ngang qua hắn, đặt bàn tay mình vào tay Chopin. Mượn lực từ anh, cô bước xuống sân khấu.
Sau lưng cô là tấm màn lần nữa được kéo lên. Tiếng vỗ tay, tiếng reo hò cùng những tiếng huýt sáo hòa thành từng đợt sóng lớn.
Anh không nói quá nhiều. Trước khi cơn sóng ấy hoàn toàn ập tới, anh đã làm một chuyện chẳng hề giống Chopin chút nào. Anh kéo tay cô, băng qua hậu trường, chạy dọc theo con đường nhỏ dẫn ra lối thoát.
Thật khó cho anh. Một người đại diện cho Pleyel mà lại quen thuộc hậu trường của Érard đến thế.
"Em... chính là kiểu người như vậy đấy. Anh có hiểu không?"
"Anh hiểu rồi, Aurora. Em sẽ không bao giờ từ bỏ việc chơi đàn. Em yêu thích và tận hưởng sân khấu. Em đủ độc lập, đủ rực rỡ. Em mong mọi thứ đều được đặt dưới ánh mặt trời, rõ ràng và minh bạch."
Aurora mở to mắt. Nghe anh vừa chạy vừa trả lời câu hỏi của mình, từng chữ một đều gõ mạnh lên trái tim cô.
Hai người dừng lại bên ngoài nhà hát. Giờ phút này, sự yên tĩnh của con phố dường như chỉ thuộc về riêng họ.
"Đúng vậy, Fryderyk Chopin. Em hy vọng mọi thứ đều rõ ràng như dưới ánh mặt trời. Em có thể lớn tiếng nói với anh rằng em thích anh, cũng có thể cùng anh đăng ký kết hôn. Nhưng nếu... nếu thật sự có ngày đó, bất kể Công giáo có cho phép ly hôn hay không, em cũng sẽ cố hết sức để đạt được nó. Em sẽ không từ bỏ khả năng tự nuôi sống bản thân. Em vẫn sẽ tiếp tục biểu diễn. Chỉ cần em muốn, điều đó sẽ không thay đổi theo ý chí của anh. Cũng giống như em vẫn sẽ tiếp tục ăn món Tứ Xuyên vậy —"
Giọng nói cùng những lời lộn xộn không đầu không cuối của cô đều bị chặn lại trong một cái ôm dịu dàng.
"Suỵt, anh biết em muốn nói gì... Anh biết em là người như thế nào. Em có thể tiếp tục ăn những món em yêu thích, tiếp tục nhận những buổi diễn em muốn nhận. Em không cần thay đổi điều gì vì anh cả... Sẽ không có ngày đó đâu. Chỉ cần em còn yêu anh, em sẽ luôn là duy nhất của anh."
Cô ngẩng đầu trong vòng tay anh, nhìn vào đại dương dịu dàng nơi đôi mắt ấy.
"Anh nguyện chấp nhận tất cả mọi thứ thuộc về em. Aurora, làm một nghệ sĩ biểu diễn dương cầm chẳng có gì không tốt cả. Có lẽ sau này anh có thể cắt giảm thời gian dành cho việc tổ chức hòa nhạc, dùng chúng để sáng tác, rồi giao toàn bộ tác phẩm của mình cho em biểu diễn... Em yêu, vậy em có còn sẵn lòng nhận nuôi một nhà soạn nhạc chẳng có bao nhiêu tài năng nhưng lại đầy tật xấu này không?"
"Chỉ cần anh là François, đáp án của em sẽ mãi mãi là 'Em đồng ý.'"
*
Rời khỏi ánh hào quang trên sân khấu, Liszt thong dong bước về phòng nghỉ, vừa đi vừa hồi tưởng lại khoảng thời gian được biểu diễn cùng Aurora tối nay.
Hắn thật sự quá yêu thích cô gái ấy. Cô hợp ý hắn đến mức, mỗi lần nhìn cô, hắn đều có cảm giác như đang nhìn thấy một phiên bản khác của chính mình.
Aurora khi ném bản nhạc đi lúc nãy thực sự đáng yêu quá mức. Khóe mắt đuôi mày của Liszt đều tràn đầy ý cười. Dù sao thì chuyện như vậy hồi nhỏ hắn cũng từng làm rồi, cách cô xử lý chuyện ấy quả thật giống hệt hắn!
Khi vặn tay nắm cửa phòng nghỉ, trong đầu người Hungary vẫn đang tưởng tượng về cuộc sống vui vẻ sau khi Aurora ký hợp đồng với Érard.
— Không sai, để hắn và cô bé đáng yêu ấy cùng đứng chung sân khấu hết lần này đến lần khác. Còn về vẻ mặt của một người Ba Lan nào đó, nhất định hắn phải mời Ingres tới vẽ trực tiếp rồi cất giữ làm kỷ niệm.
Hoa tươi.
Ngay khi cánh cửa mở ra, một giỏ hoa khổng lồ bất ngờ được đưa thẳng tới trước mặt hắn.
"Bất ngờ chưa?" Giọng nữ vui tươi vang lên trong trẻo như tiếng chim hót ngày xuân. Nhìn thấy gương mặt xinh đẹp phía sau giỏ hoa, nụ cười trên mặt Liszt lập tức nhạt đi.
"Phu nhân Pleyel? À không, có lẽ cô thích được gọi là 'Moke' hơn nhỉ."
Người thanh niên tóc vàng lịch thiệp nhận lấy giỏ hoa, nâng lên ngửi nhẹ một cái. Thấy đối phương hoàn toàn không có ý định tránh đường, hắn nhướng mày nhắc nhở: "Thân ái, Moke, tôi cứ tưởng bất ngờ đã được trao xong rồi? Chẳng lẽ cô không định cho một người đã kiệt sức như tôi vào ngồi nghỉ một lát sao?"
Người phụ nữ ngẩng cao đầu, mở chiếc quạt gấp mang theo bên mình, chỉ để lộ đôi mắt xanh biếc đầy ý vị. Cô nhẹ nhàng nghiêng người sang một bên.
Liszt thoải mái bước vào. Sau khi đặt giỏ hoa xuống, hắn vắt chân ngồi lên ghế, lấy diêm châm chiếc tẩu thuốc nhỏ của mình.
"Lâu rồi không gặp, Moke. Chuyến du lịch nước ngoài thế nào? Bao giờ tôi mới có thể lại được nghe cô chơi Mozart trong salon đây?"
"Ôi, Franz tốt bụng nhất Paris, giờ anh đã có vị tiểu thư kia rồi, còn nhớ đến Mozart của tôi sao? Dù sao thì những tấm thiệp mời salon mà tôi gửi cho anh cũng chỉ nhận lại sự chờ đợi trong vô vọng mà thôi."
Moke đang định đóng cửa thì bị Liszt lên tiếng ngăn lại. Hắn giơ chiếc tẩu thuốc trong tay lên. Cô bật cười, nhướng mày rồi thu tay lại.
"Xem ra Marie thân yêu của tôi lại lén giữ lại một phần thư mời rồi... Cô biết đấy, cô ấy lúc nào cũng như vậy. Để xoa dịu cơn giận của cô, cho phép tôi trịnh trọng xin lỗi?"
"Thôi nào, Franz thân mến, mấy lời hoa mỹ của anh chẳng có tác dụng với tôi đâu."
Người thanh niên chớp mắt, vô tội hỏi ngược lại: "Vậy cô muốn tôi bày tỏ thành ý thế nào đây, Moke?"
Người phụ nữ phe phẩy chiếc quạt, dịu dàng đáp: "Anh có gặp Fred không? Hình như anh ấy rời khỏi buổi hòa nhạc của anh từ trước khi kết thúc. Trông sắc mặt rất không ổn đấy."
"Thưa phu nhân?"
"Anh có còn nhớ địa chỉ căn hộ của Chopin không, thưa ngài?"
Bàn tay đang cầm tẩu thuốc của Liszt khựng lại. Ý cười trong mắt hắn lập tức tan biến. Hắn nhả ra một làn khói trắng, gương mặt tuấn tú sau màn sương thuốc mờ ảo như thật như hư.
"Đương nhiên rồi, thưa phu nhân. Sao tôi có thể quên chuyện đó được?"
*
[Chú giải · Op.64]
Jutrzenka, Ánh Dương, Bình Minh
"Jutrzenka" là từ tiếng Ba Lan, mang ý nghĩa đại khái là "thời khắc rạng đông", cũng chính là từ mà Chopin khắc lên chiếc nhẫn cầu hôn dành cho Aurora.
Thực ra ở đây anh đang chơi chữ. Tất cả những từ ấy cuối cùng đều chỉ về một người duy nhất — Aurora. Trong tiếng Pháp, cái tên "Aurora" thường được viết là "Aurore". Cả hai đều mang ý nghĩa là "ánh bình minh", "rạng đông".
"Aurora" đồng thời cũng là cách viết bằng tiếng Latin của tên nữ thần Bình Minh Ausosa.
*
[Vở kịch nhỏ · Về chữ "yêu" của Liszt]
Đối với rất nhiều người bạn của Liszt, nếu chữ "yêu" có liên quan đến một nghệ sĩ dương cầm người Hungary tóc vàng nào đó, thì thứ tình cảm ấy không những có thể chuyển dời, có thể biến mất, mà còn có thể liên tục đổi hướng bất ngờ.
[Hector Berlioz]
Berlioz năm 1828: "Chuyện này chẳng phải quá rõ ràng rồi sao? Dương cầm phá hủy mọi hiệu ứng phối khí, chính là máy chém của các nhà phối khí."
Berlioz năm 1830: "Liszt sửa thật hay!"
[Fryderyk Chopin]
Mới quen ai đó không lâu: "Thật muốn trộm nguyên bộ kỹ thuật ấy về cây đàn của mình."
Sau khi kết giao với ai đó, trong một bức thư: "Làm ơn đóng gói gã Hungary đó gửi cho tôi."
Sau khi đã thân đến mức không thể thân hơn: "Anh sửa cái quỷ gì vậy? Chơi đúng theo bản nhạc cho tôi!"
[Felix Mendelssohn]
Ấn tượng lần đầu năm 1825: "Ngón tay rất linh hoạt, nhưng đầu óc đơn giản." (Nói trắng ra là đầu óc ngu si, tứ chi phát triển?)
Sau khi quen thân: "Bậc thầy dương cầm, thiên tài âm nhạc."
Năm 1841, sau khi bị ai đó liên tục cướp mất hào quang ở vài buổi biểu diễn: "Nếu có thể, tôi hy vọng tất cả những nơi nói tiếng Đức sẽ mãi mãi từ chối tên này."
Hôm nay lại là một ngày mà cậu bé Franz Liszt ngập đầu trong dấu hỏi chấm.